ปัญหาเรื่อง การแปลภาษา

จะพูดถึงการแปลภาษา ซึ่งหมายถึง การแปลจากภาษาหนึ่ง ไปยังอีกภาษาหนึ่ง หรือแปลเป็นภาษาอื่นอีกหลายๆภาษา ผมเองสนุกกับการเรียนรู้โครงสร้างพื้นฐานหลายสิบภาษาทั่วโลกและพอจะเห็นภาพตรงนี้ชัดระดับหนึ่ง (แม้จะไมไ่ด้ลึกซึ้งขนาดเขียนอ่านได้คล่องก็ตาม)
ปัญหาคือ ในปรัชญาภาษามีเรื่องถกเถียงกันที่ว่า นักปรัชญาบางกลุ่มเชื่อว่าการแปลความจากภาษาหนึ่ง ไปยังภาษาอื่นๆ อาจจะทำให้ได้ความหมายไม่ตรงเป๊ะ หรือใจความที่ถูกต้องในภาษาเดิมอาจจะถูกบิดเบือนไปเหตุเพราะการแปลนั่นเอง
ปัญหานี้เมื่อมองผิวเผินแล้ว เราคิดได้ไม่ยากว่าเพราะคำบางคำมันหาคำแทนแบบตรงตัวไม่ได้ เช่นคำว่า ความเกรงใจ ในภาษาไทย ซึ่งไม่มีคำที่ถูกต้อง หมายความว่าถูกต้องจริงๆในภาษาอังกฤษที่จะแทนที่ได้ มีแค่คำที่คิดว่าคล้ายๆ ซึ่งแท้จริงอาจจะทำให้คนชาติอื่นที่ใช้ภาษาอังกฤษไม่อาจเข้าใจได้ว่า ความเกรงใจ ของคนไทยคืออะไรกันแน่
นี่เป็นตัวอย่างง่ายๆ หรือที่ใกล้ตัวเรานักเรียนปรัชญากว่านั้น และเป็นปัญหาที่ดูซับซ้อนขึ้นมาก็อย่างเช่น textbook ทำไมอาจารย์ทั้งหลายในภาควิชาปรัชญาถึงแนะนำให้เราต้องไปอ่าน textbook ตลอดทั้งที่บางเล่มมันก็มีแปลเป็นภาษาไทยไว้อย่างละเอียดถี่ถ้วน ก็ไม่ใช่เพราะปัญหาตรงนี้หรอกเหรอ คือปัญหาตรงที่ว่า เพราะ text แปลนั้นเองที่อาจมีใจความตกหล่นไม่ครบตามความหมายเดิม หรือการแปลอาจสื่อไปในคนละอย่าง โดยเฉพาะแง่คิดทางปรัชญาที่เป็นเรื่องปราณีตละเอียดอ่อนก็อาจจะทำให้เข้าใจผิดไปคนละทางจาก textbook ในภาษาดั้งเดิม จนแม้กระทั้งว่า textbook ภาษาอังกฤษเองที่แปลมาจากภาษาอื่นได้แก่ ภาษาลาติน กรีก ภาษาเยอรมัน ฝรั่งเศส ภาษาสันสกฤต จีน ญี่ปุ่น ฯลฯ ก็อาจจะมีการสื่อความหมายผิดพลาดเช่นกัน เมื่อจะศึกษาให้ลึกซึ้งและเพื่อความเข้าใจที่ถูกต้องแล้วเราถึงกับต้องไปอ่าน text ในภาษาต้นฉบับกันเลยทีเดียว
ปัญหาพวกนี้เป็นปัญหาเก่าๆซึ่งมีคนพูดกันอยู่แล้ว เป็นที่ถกเถียงกันอยู่แล้ว แต่สิ่งที่ผมอยากจะพูดถึงก็คือ อะไรทำให้เกิดปัญหานี้กันแน่
ถ้ามองในแง่ที่ว่า [...]

Read Full Post »

“พระอภัยมณี”

ปัญหาที่สำคัญมากๆปัญหาหนึ่งเกี่ยวกับ proper names ได้แก่เรื่องชื่อของบุคคลหรือวัตถุ (ส่วนมากจะเป็นบุคคล) ที่ไม่มีอยู่จริง เช่น “พระอภัยมณี” ปัญหาก็คือว่า ในหลักอรรถศาสตร์ของภาษาแบบแผนที่เราเคยเรียนมาในวิชา logic ชื่อแบบนี้ไม่สามารถมีได้ เพราะจะผิดไวยากรณ์ ดังนั้น ประโยคที่ประกอบด้วยชื่อเช่นนี้จะถือว่า “ill formed” ซึ่งหมายความว่า เป็นกลุ่มของสัญลักษณ์ที่ไม่มีความหมาย เนื่องจากเรียงคำผิดกฎ
แต่ในภาษาธรรมชาติ เราพูดถึงคนที่ไม่มีอยู่จริงเป็นประจำ และเป็นเรื่องปกติ เช่น เราพูดถึงตัวละครในนิยาย เช่นพระอภัยมณี ผีเสื้อสมุทร หรือพูดถึงคนที่เราแต่งเรื่องขึ้นมา เพื่อหลอกตำรวจให้เข้า่ใจไปว่า คนๆนั้นแหละเป็นคนทำผิด ตั้งชื่อคนๆนั้นให้เสร็จสรรพ
ทีนี้ ปัญหาก็คือว่า เรามีประโยคแบบนี้
(1) พระอภัยมณีไม่มีตัวตนอยู่จริง
(1) เป็นความจริงแน่นอน ไม่มีใครสงสัย แต่เราจะอธิบายการที่ (1) เป็นจริงได้อย่างไร ตามหลักการของ Meinong จะบอกในทำนองว่า ชื่อ “พระอภัยมณี” บ่งถึงอะไรบางอย่าง ซึ่งอะไรบางอย่างนั้นไม่มีอยู่จริง Meinong จะบอกว่า การพูดแบบนี้ไม่มีการขัดแย้งใดๆ เพราะอะไรบางอย่างที่ว่านี้ (ซึ่งก็ได้แก่ตัวพระอภัยมณี) มีอยู่ในอีกสถานะหนึ่ง ที่ไม่ใช่การมีอยู่ในอวกาศเวลาแบบที่เราเข้าใจ แล้วการพูดว่าพระอภัยมณีไม่มีตัวจริง ก็เพียงแค่พูดว่า พระอภัยมณีคนนี้ [...]

Read Full Post »

Presupposition

การคิดเรื่อง “กษัตริย์ฝรั่งเศสองค์ปัจจุบัน” ทำให้ต้องมาสนใจความสัมพันธ์ทางตรรกวิทยาอย่างหนึ่ง ได้แก่ “presupposition” ในภาษาอังกฤษ คำๆนี้มีคนพยายามแปลเป็นภาษาไทยจำนวนหนึ่ง ซึ่งผมจำไม่ได้ว่า แปลกันว่าอะไรบ้าง แต่อย่างไรก็ตาม เราก็จะเรียกคำๆนี้ตามความหมายของมัน ได้แก่ “การรับไว้ก่อนว่าเป็นจริง” ความสัมพันธ์แบบ presupposition สามารถแสดงอย่างเป็นแบบแผนได้แบบนี้
สำหรับประพจน์ใดๆ p และ q “p presupposes q” จะเป็นจริงเมื่อและต่อเมื่อ
ถ้า q เป็นจริง p จะมีค่าความจริง (คือเป็นจริงหรือเป็นเท็จอย่างใดอย่างหนึ่ง) แต่ถ้า q เป็นเท็จ p จะไม่มีความหมาย
ตัวอย่างก็คือ สมมติให้ p แทนประพจน์ “หนวดเต่ายาวห้า ซม.” ส่วน q แทน “มีหนวดเต่า” เราจะเห็นว่า ประพจน์ p ต้องรับไว้ก่อน หรือ presuppose ประพจน์ q เพราะว่า ถ้ามีหนวดเต่าจริง ก็จะบอกได้ว่ายาวกี่เซนต์ ก็คือ p [...]

Read Full Post »

John Searle’s Talk at Google

หากคุณมีเวลาว่างๆ ลองเปิดวิดิโอคลิปนี้ดู เป็นการบรรยายของ Prof. John Searle จากมหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย เบอร์คเลย์ เกี่ยวกับเสรีภาพกับประสาทชีววิทยา (Freedom and Neurobiology: Reflections on Free Will, Language, and Political Power):

Read Full Post »